“Evleri yıkılanlara konut verilecek.”

6 Şubat 2023 sonrası devletin ilk açıklamalarından biri buydu. Malatya’da da binlerce kişi, evleri ağır hasarlı ya da yıkıldığı için başvuru yaptı. Ancak geçen zaman içinde teslim edilen konutların kimlere gittiği, bu konutlara kimlerin yerleştirildiği sorusu gündemden düşmedi.

Çünkü sahada yaşananlar, sistemin tam anlamıyla adaletli işlemediğini gösteriyor.

KİMLER HAK SAHİBİ SAYILDI?

AFAD’ın açıkladığı hak sahipliği kriterleri şunlardı:
    •Evi ağır hasarlı ya da yıkılmış olanlar
    •Evi orta hasarlı olup güçlendirme yapmak istemeyenler
    •Evi kullanılamaz durumda olan ve ikamet edenler
    •Kira desteği veya geçici barınma desteğinden yararlananlar

Ancak uygulamada birçok kişi, e-devlet üzerinden başvurularını yaparken sistem dışı kaldı. Evrak eksikliği, adres uyuşmazlığı ya da ikamet yeri dışı başvurular sebebiyle binlerce dosya reddedildi.

ÇİFTE TAHSİS İDDİALARI

En çok konuşulan konulardan biri de “aynı aileden birden fazla kişinin konut aldığı” iddiası oldu. Malatya’da bazı vatandaşlar, aynı evde yaşayan birkaç kişinin her birinin ayrı ayrı başvurduğunu ve sonuçta birden fazla konut tahsisi aldığını ileri sürüyor.

Bir başka iddia ise şu:
Bazı kamu çalışanları, görev yaptıkları illerdeki hasarlı evlerini beyan ederek hem Malatya’dan hem bulundukları ilden konut talep etti.

Kimi yerel muhtarlar, bu konuda defalarca resmi makamlara dilekçe verdiklerini ancak sistemin otomatik işlediğini ve elle müdahalenin neredeyse imkânsız olduğunu ifade ediyor.

GERÇEK MAĞDURLAR NEREDE?

Malatya’da hâlâ çadırda, konteynerde ya da geçici barınma merkezlerinde kalan yüzlerce aile var. Kimileri evleri yıkıldığı halde başvurularının reddedildiğini, kimileri de “hak sahibi değilsiniz” denilerek sistem dışına atıldıklarını söylüyor.

Özellikle Yeşilyurt ve Battalgazi ilçelerinde hak sahipliği bekleyen yaşlı, dul, engelli ya da sosyal güvencesi olmayan kişiler hâlâ beklemede.

Yerel STK’lar bu konuda şu uyarıda bulunuyor: “Konut vermek kadar, kime verildiğini izlemek de devletin görevidir.”

TESPİT EDİLEN EKSİKLER
    •Bazı konutların boş olduğu halde teslim edilmediği belirtiliyor
    •Kimilerine kura çekimi sonrası ‘feragat edin’ mesajları ulaştı
    •Sosyal medya üzerinden şikâyet eden bazı kişiler geri dönüş alamadı
    •Yerel yönetimlerin başvuru sürecine müdahil olamaması bilgi eksikliği doğurdu

ADİL BİR DAĞITIM MI?

Konut dağıtımında puanlama sistemi şeffaf bir şekilde açıklanmadığı için toplumda bir “adaletsizlik algısı” oluşmuş durumda.

Bazı uzmanlara göre, hak sahipliği süreci tümüyle şeffaf ve izlenebilir biçimde açıklandığı takdirde bu tartışmaların çoğu bitecek.

VELHASIL…

Bugün Malatya’da yüzlerce insan aynı soruyu soruyor: “Ben evi yıkılan bir depremzedeyim, ama neden konut alamadım?”

Bu sorunun cevabı sadece bir kişinin değil, sistemin sorgulanmasını gerektiriyor.

Bir sonraki bölüm:
Çarşıda Hayat Var mı?
Yeni Malatya’da sosyal alanlar ne durumda? AVM’ler açıldı ama sokak neden hâlâ ıssız?

Hazırlayan: Murat Çetin

İLGİLİ BÖLÜMLER: 

DOSYA | Bölüm 1: Anahtar Teslimi Yapıldı, Peki Yaşam Başladı mı?

DOSYA | Bölüm 2 Esnaf Nerede Yaşayacak?

DOSYA | Bölüm 3 550 Konut/Gün Gerçek mi?

“Malatya’da her gün 550 konutu hak sahiplerine teslim ediyoruz.”

Bu iddia, yalnızca siyasî bir motivasyon mu? Yoksa gerçek verilere mi dayanıyor?

Rakamlarla Değerlendirme

Bakan Kurum’un açıklamasına göre Malatya’da şu ana kadar 36 bin konut teslim edilmiş durumda. Bu sayı üzerinden kaba bir hesap yapılırsa:
    •    36.000 konut ÷ 550 konut/gün = yaklaşık 65 gün
Bu da 2 ay 5 güne denk geliyor.

Ancak Malatya’da konut teslim süreçleri 2023 sonu itibarıyla başlamıştı. İlk anahtar teslimi, resmi kayıtlara göre Aralık 2023’te yapıldı. Eğer bu rakam Aralık 2023’ten bu yana geçerli ise, ortalama günlük 170-200 konut seviyesinde teslim gerçekleşmiş oluyor.

Sahadan Veriler Ne Diyor?

Malatya’daki TOKİ yüklenici firmalarıyla yapılan görüşmeler ve müteahhit birliklerinin sahadan aktardığı bilgiler, her gün 550 konutun fiilen teslim edildiği yönündeki beyanın gerçeği tam olarak yansıtmadığına işaret ediyor. Bir firma yetkilisi şöyle diyor:

“Bazı günler toplu teslimler yapılıyor, ama aralarda günlerce teslimat yapılmayan sahalar da var. Her gün 550 konut ifadesi gerçeği abartılı biçimde yansıtıyor.”

Elektrik, Doğalgaz, Yol Hazır mı?

Teslim edilen konutların önemli bir bölümü henüz tam yaşama uygun altyapıya sahip değil.
Birçok bölgede doğalgaz kutusu takılmış ancak aktif değil.
Elektrik hatları çekilmiş olsa da, trafolar devre dışı.
Ulaşım ise hâlâ geçici yollar üzerinden sağlanıyor.

Bu durum, “teslim edildi” ifadesinin teknik bir prosedür mü yoksa fiilî bir geçiş mi olduğuna dair soru işaretlerini artırıyor.

Uzman Görüşü: “Politik Rakamlar”

Deprem sonrası afet planlaması konusunda çalışan bir şehir plancısı, Malatya Time’a yaptığı değerlendirmede şöyle diyor:

“550 konut/gün gibi iddialı söylemler, kamuoyunu moralize etmeye yönelik politik rakamlardır. Sahada gerçek rakamlar farklı. Teslim edilen her konutun kullanılabilir olması gerek; sadece anahtar vermek yetmez.”

Kaynaklara Göre Gerçek Sayılar
    •    Malatya Valiliği, Haziran sonu itibariyle toplamda 30 binin üzerinde konutun hak sahiplerine teslim edildiğini bildirmişti.
    •    TOKİ’nin resmi açıklamaları, Türkiye genelinde Haziran sonuna kadar toplam 85 bin konutun teslim edildiğini, bunun Malatya için 36 bin olduğunu teyit ediyor.
    •    Ancak bu konutların ne kadarında fiilen yaşam başladığına dair kamuya açık bir veri henüz bulunmuyor.

Siyasi Söylem – Teknik Gerçeklik

“550 konut/gün” söylemi teknik anlamda, bir gün içinde teslim edilen daire sayısı anlamına gelse de, bu sayıların toplu anahtar teslim törenlerinde biriktiği ve günlük olarak düzenli bir dağıtıma dönüşmediği sahadan gelen bilgilerle sabit.

Malatya’nın farklı noktalarındaki hak sahipleri hâlâ SMS bekliyor. Kimilerine ise henüz kura bile çıkmadı.

HÜLASA:

Devletin kısa sürede bu kadar büyük bir yapı stoğunu üretmiş olması önemlidir. Ancak rakamların açıklanma biçimi, algı yönetimiyle gerçeğin birbirine karıştırıldığı bir noktaya evriliyor.

Çünkü mesele, kaç konut yapıldığı değil…
Kaç konutta hayat başladığıdır.

Bir sonraki bölüm:
“Doğalgaz Var Ama Yok!”
Konutu teslim alan vatandaş neden hâlâ battaniyeyle oturuyor?

3 Bin 200 Esnaf Konteynerdee

Anadolu Ajansı, 18 Şubat 2024’te yayımladığı verilerle 3 bin 200 esnafın konteyner çarşılarda hizmet vermeye çalıştığını aktardı .
Meslek odaları ise bu sayının 5 binden fazla konteynere ihtiyaç olduğunu ve yalnızca 1 500’ünün kurulduğunu belirtiyor  

Kalıcı Yapıların Temeli Suya Düştü

Tarihi Bakırcılar Çarşısı’nın temel kazısı sırasında tabanda su birikmesi fark edildi. Toplam 220 dönümlük alana 10 metre fore kazık yapılacağı açıklandı ancak çalışmalar “zemin uygun değil” gerekçesiyle durduruldu  

Bakan’dan Vaat: 5 Bin 700 Dükkan

Murat Kurum, çarşı projelerinde 5 bin 700 dükkan, ofis ve konutun yıl sonuna doğru teslim edilmeye başlanacağını açıkladı .
Buna karşılık, saha esnafı “Biz hâlâ konteynerdeyiz” diye şikâyet ediyor.

Özellikle Mağduriyet Yaratan Sorunlar
    •Konteynerde zorlu çalışma koşulları
Yetersiz alan, yalıtım ve altyapı nedeniyle esnaf zorlanıyor .
    •Haksız kiralama vakaları
Bazı konteynerlerin gerçek hak sahibinden habersiz kiraya verildiği ve valilik tarafından geri alındığı bildirildi .
    •Geçici ama süresi belirsiz
Sayılar net değil ama paradigma aynı: 3 bin 700 esnaf hâlâ konteyner bekliyor .

Keyfi Netlik: Süreç Takibi Yok

Meslek odaları, özellikle Malatya Esnaf ve Sanatkarlar Odaları Birliği (MESOB) Başkanı Şevket Keskin, kalıcı yapıların kurulmasını “şehrin yeniden inşası için öncelik” olarak görüyor ve konutların yanısıra ticaret hayatının da canlanması gerektiğini vurguluyor .

Ancak somut zaman çizelgesi net değil, kapasite rezervasyonu ve kura süreçleri belirmedi. Dolayısıyla esnaf günlük faaliyetlerini sürdürürken, sürecin “belirsizlik içinde erimesi” tehlikesi artıyor.

Yol Haritası Bulunmalı
    •Herkese eşit dağıtım yapılmalı: Konteynerler kura ile dağıtılmalı ve hak sahiplerine iletilmelidir.
    •Süreç şeffaf olmalı: Kaç konteyner hazır, kaç kişi bekliyor, teslim süreci ne?
    •Kalıcı yapılar için acil plan: Çok sayıda esnafın konteynerde kalması şehir ticaretini sekteye uğratıyor.

Malatya çarşısı yeniden yükseliyor olabilir. Ancak bunun temelini esnaf oluşturuyor. Konteynerden kalıcı dükkâna geçiş süreci hızlanmazsa, şehir ticareti büyük yara alabilir.

Sonraki bölüm:
Şehir planlaması ve takvim öngörüsü değerlendirmesine geçiyoruz.
“550 konut/gün gerçek mi?” başlıklı 3. bölüme hazırız.

PROFİLLİ DOSYALARDAN MALATYA’YA TRANSFER

Bakırköy Cumhuriyet Savcılığı’nda görevli Serkan Türkmen, kamuoyunda geniş yankı uyandıran organize suç ve kamu sağlığı dosyalarıyla adını duyurdu. Yolyemezler ve Daltonlar çeteleri ile yenidoğan bebek ölümlerine ilişkin soruşturmaları yöneten Türkmen, Hakimler ve Savcılar Kurulu’nun son yaz kararnamesiyle Malatya’ya atandı.

HSK KARARNAMESİNDEKİ DETAYLAR

HSK kararına göre Türkmen, Malatya Cumhuriyet Savcılığı bünyesinde infaz savcısı olarak görev yapacak. Atamanın, deprem sonrası yeniden şekillenen adli yapıda “uzman dosya yöneticisi” ihtiyacını karşılamayı amaçladığı belirtiliyor. Adalet Bakanlığı kaynakları, Türkmen’in tecrübesi sayesinde infaz gözetimi ve organize suç bağlantılı mahkûm dosyalarında yeni standartlar getirmesinin beklendiğini dile getiriyor.

MALATYA’DA BEKLENEN YENİ DOSYALAR

Yerel hukuk çevrelerinde, Malatya’da son yıllarda gündeme gelen nitelikli dolandırıcılık ve ihaleye fesat iddialarının daha yakından incelenebileceği konuşuluyor. Ayrıca çevre illere uzanan suç ağları üzerinde de yeni soruşturma dosyalarının açılabileceği ihtimali öne çıkıyor.

KAMUOYUNUN MERCEĞİNDE

Sivil toplum temsilcileri, “yüksek profilli” soruşturmalarla bilinen bir savcının Malatya’ya atanmasını adli görünürlük açısından olumlu değerlendiriyor. Eğitim camiası ise çocuk ve gençleri hedef alan suç türlerine karşı hassas dosya deneyiminin, kentteki sosyal koruma projelerini güçlendireceği görüşünde.

Bakan Murat Kurum, geçtiğimiz gün Malatya’daki temaslarında 36 bin konutun teslim edildiğini açıkladı. Kâğıt üzerindeki rakamlar, güçlü bir toparlanmayı işaret ediyor. Ancak saha gerçeği, bu tabloyu gölgeleyen pek çok ayrıntıyı barındırıyor.

Elektrik altyapısı eksik, sokaklar karanlık

Yeni kurulan birçok konut alanında trafolar henüz devreye alınmamış durumda. Enerji hatları çekilse de bazı bölgelerde elektrik bağlantıları yapılmadığı için binalar fiilen kullanılamıyor.
Malatya’nın batısında yükselen yeni konut alanlarında, geceleri sokakların zifiri karanlık olduğu ifade ediliyor.

Musluk akıyor ama su güven vermiyor

Yüzeyde su varmış gibi görünüyor. Ancak taşınan aileler, musluklardan ilk günlerde çamurlu su aktığını, zaman zaman da kesintiler yaşandığını dile getiriyor.
Şebeke sistemi henüz tam oturmadığı için suyun sağlıklı olup olmadığı konusunda soru işaretleri var.

Ulaşım hatları hâlâ planlanmadı

Bazı bölgelerde yollar açılmış olsa da şehir içi ulaşım henüz organize edilmedi. Malatya Büyükşehir Belediyesi’nin otobüs ve minibüs hatlarını bu yeni alanlara entegre etmesi bekleniyor. Ancak bugüne kadar bu konuda somut bir adım atılmış değil.
Yeni evine taşınan bazı aileler, markete gitmek için kilometrelerce yürümek zorunda kaldığını söylüyor.

Sadece anahtar yetmiyor

Devletin konutları kısa sürede teslim etmesi elbette önemli. Ancak barınma hakkı, yalnızca dört duvarla değil; aynı zamanda güvenli altyapı, sağlıklı içme suyu, ulaşılabilir ulaşım ve sosyal çevreyle birlikte anlam kazanıyor.
Konuştuğumuz bir depremzede şunları söylüyor:

“Anahtarı verdiler ama doğalgaz bağlanmamış, elektrik yok, internet çekmiyor. Sanki evi değil, kabuğu teslim almış gibiyiz.”

Rakamlarla değil, hayatla ölçülür

Kamuoyuna açıklanan 36 bin konut teslimi, önemli bir iddia. Ancak bu rakamın ne kadarı aktif kullanılıyor? Kaçında hayat gerçekten başladı? Kaçında hâlâ elektrik, su, doğalgaz gibi temel ihtiyaçlar eksik?

Bu soruların yanıtı verilmeden rakamlar gerçeği tam olarak yansıtmıyor.

Yeni Malatya, henüz tamamlanmış değil. Teslim edilen her konut bir umut taşıyor. Ancak o umudun yaşama dönüşmesi için rakamların değil, insan hikâyelerinin dinlenmesi gerekiyor.

Bir sonraki bölüm:
Esnaf Nerede Yaşayacak?
Yeni çarşılar hangi kriterle dağıtıldı? Küçük esnaf neyi bekliyor?