Aklımıza İyi Bakalım

Bir önceki yazımızda aklımızı ahiretimiz için bir ekmek teknesi olarak nitelemiş ve onun en büyük kârının insanı Rabbini tanımaya götürmesi olduğunu söylemiştik.

Fakat her kıymetli şey gibi aklın işleyişine de zarar veren unsurlar vardır. Nasıl ki bir ticaretin kârını hırsızlar, kötü ortaklar ve yanlış yatırımlar azaltırsa; aklın da cevvalliğini, berraklığını ve isabetini bozan bazı maddi ve manevi etkenler vardır.

Maddi unsurlar ilk akla gelenlerdir ve bunların başında sarhoş edici maddeler gelir. İçki ve uyuşturucu gibi zararlı maddeler aklın doğal işleyişini bozar; insanın muhakeme gücünü zayıflatır, doğru ile yanlışı ayırt etmesini güçleştirir. Bu tür maddelerin sürekli kullanımı ise zamanla akıl sağlığında kalıcı hasarlara yol açabilir; kişi bu maddeleri kullanmasa bile zihni artık eskisi gibi çalışamaz hâle gelebilir.

Bir diğer güçlü maddi etki ise ekranların kontrolsüz kullanımıdır. Sürekli değişen görüntüler, hızlı akan içerikler ve bitmeyen bildirimler zihni adeta parçalara ayırır. İnsan fark etmeden düşünme derinliğini kaybeder ve yüzeysel bir dikkat alışkanlığı geliştirir. Tefekkürün yerini dağınık bir zihin hâli alır.

Bugün birçok insanın yaşadığı zihinsel yorgunluk ve dikkat dağınıklığının önemli sebeplerinden biri de aşırı uyarana maruz kalmaktır. Sürekli bilgi akışı, yarım kalan düşünceler ve kesintisiz bildirimler nedeniyle akıl bir konu üzerinde derinleşemez hâle gelir. Oysa tefekkür, aklın en temel gıdalarından biridir.

Sağlıksız beslenme, düzensiz uyku, hareketsizlik ve havasız ortamlar da akıl sağlığını olumsuz etkileyen diğer maddi unsurlardır.

Ben bu yazıda daha çok aklımızın berraklığına, cevvalliğine ve sağlıklı düşünmesine zarar veren bazı manevi unsurlara dikkat çekmek istiyorum. Çünkü onlar daha derin, daha sinsi ve çoğu zaman daha kalıcı etkilere sahiptir.

Bunların başında hevâ ve heves gelir. İnsan bazen doğruyu aramaz; nefsinin istediğini doğru kabul etmeye meyleder. Hakikati bulmak için değil, kendi görüşünü savunmak ve haklı çıkmak için düşünmeye başlar. Böylece akıl, hakikate ulaşan bir rehber olmaktan çıkar; nefsin arzularını gerekçelendiren bir araç hâline gelir.

Öfke de aklın önemli düşmanlarından biridir. Öfke anında insanın muhakemesi daralır, olaylara geniş açıdan bakma kabiliyeti zayıflar. Birkaç dakikalık öfke, yıllarca sürecek pişmanlıklara sebep olabilir. Bu yüzden büyükler, “Öfkeyle kalkan zararla oturur.” demişlerdir.

Korku ve endişe de aklı zayıflatan unsurlardandır. Henüz gerçekleşmemiş ihtimaller zihinde büyütülür; insan çözüm üretmek yerine sürekli tehlike arayan bir hâle gelir. Bu durum aklı üretkenlikten uzaklaştırır ve yıpratıcı bir döngünün içine sokar.

Ümitsizlik ve karamsarlık da aklın sessiz düşmanlarındandır. Ümit, aklın önünü görmesini sağlayan bir ışık gibidir. İnsan ümidini kaybettiğinde olayları sağlıklı değerlendiremez; her ihtimali olumsuz, her yolu kapalı görmeye başlar. Karamsarlık zamanla düşünceyi daraltır ve çözüm üretme kabiliyetini zayıflatır. Oysa akıl, çıkış yollarını aramak için verilmiştir. Ümitsizlik ise insana daha aramadan vazgeçmeyi telkin eder. Böylece kişi yapabileceklerini yapamaz, değiştirebileceklerini değiştiremez hâle gelir. Çoğu zaman problemden önce zihnindeki karanlığa teslim olur.

Gaflet ise belki de en sessiz düşmandır. Gaflet, inkâr değil unutma hâlidir. İnsan nimetler içinde yaşar ama nimetin sahibini düşünmez. Kâinatı görür fakat arkasındaki hikmeti fark etmez. Böylece akıl derinliğini kaybedip yüzeyde dolaşmaya başlar. Hayatı adeta otomatik pilotta yaşar.

Bütün bu zararlı unsurlar yalnızca aklın sağlıklı işleyişine zarar vermekle kalmaz; aynı zamanda akıl ile kalp arasındaki mesafeyi de açar. Kalbin iman ışığından uzak kalan akıl, çok şey bilse bile hikmeti göremez; çok hesap yapar ama huzura ulaşamaz.

Dikkat çekici olan şudur ki, akla zarar veren bu unsurlar çoğu zaman dışarıdan zorla girmezler; onlara kapıyı bizzat kendimiz açarız. Bu yüzden aklı korumak sadece dışarıdaki tehlikelerden sakınmak değildir; onu kendi yanlış tercihlerimizden de koruyabilmektir.

Aklı korumak yalnızca bilgi biriktirmekle mümkün değildir. Onu arındırmak, disipline etmek, gereksiz yüklerden kurtarmak ve doğru istikamette kullanmak da gerekir. Çünkü aklını koruyan insan, hem dünyasını hem de ahiretini korumuş olur. Doğru kararların, sağlam bir imanın ve hikmetli bir hayatın yolu berrak bir akıldan geçer.